Kolonlu (dikey) tesisatlı bir binada daire başına kalorimetre takılamaz; ölçüm ısı pay ölçerle yapılır. Kalorimetreye geçmek, ısınma dengesizliklerini çözmek ya da eskiyen kolonları yenilemek isteyen binalar için dikeyden yataya dönüşüm, kat istasyonu ve hidrolik dengeleme seçeneklerini anlattık.
Dikey (kolonlu) tesisatta kazandan gelen sıcak su binada aşağıdan yukarı çıkan çok sayıda kolona dağılır. Odaların petekleri genellikle en yakın kolona bağlıdır; bu yüzden bir dairenin petekleri farklı kolonlardan beslenir. Bu düzen Türkiye’de özellikle eski apartmanlarda yaygındır.
Yatay (kollektörlü) tesisatta ise kolonlar genellikle merdiven boşluğunda ya da bir şaftta toplanır. Her dairenin girişinde tek bir gidiş-dönüş bağlantısı vardır; daire içindeki bütün petekler bu noktadan yatay borularla beslenir.
Bu fark yalnızca boru düzeniyle ilgili değildir; dairenizin ısı tüketiminin hangi cihazla ölçülebileceğini, ısınma dengesizliğinin nasıl çözüleceğini ve tesisat arızalarının kimin dairesini etkileyeceğini belirler.
Kalorimetre, daireye giren ve daireden çıkan suyun debisini ve sıcaklık farkını ölçerek enerjiyi hesaplar. Bunun için dairenin tek bir gidiş-dönüş bağlantısı olmalıdır.
Dairenin petekleri farklı kolonlara bağlıdır; dairenin tek bir girişi yoktur. Tüketim, her peteğe takılan ısı pay ölçerle göreli olarak ölçülür (mavi noktalar).
Daireye tek gidiş-dönüş girer; girişteki kalorimetre (K) dairenin bütün tüketimini enerji birimiyle ölçer. Petekler daire içindeki yatay borulardan beslenir.
Bakanlığın sitesinde yayımlanan ısı paylaşım kılavuzu da bu ayrımı yapar: ısı sayaçları (kalorimetreler) kollektörlü sistemlerde kullanılır; ısı pay ölçerler ise radyatör suyunun daireye birden fazla kolondan geldiği çok kolonlu sistemlerde ve kollektörlü sistemlerde kullanılabilir. Danfoss’un apartman dağıtım sistemleri üzerine bildirisi de klasik kolon sisteminin daire başına ayrı ısı ölçümüne izin vermediğini belirtir.
Yeni binalar için kural da yatay tesisattan yanadır: Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği, yapı inşaat alanı 2.000 m² ve üstündeki yeni binalarda merkezi ısıtmanın, ısı sayacı kullanılmasına olanak verecek şekilde tek kolon hattıyla ve ısı sayaçları dairenin dışında kalacak biçimde projelendirilmesini ister (md. 13/3).
Pay ölçerle yapılan ölçüm de yönetmeliğe uygundur; iki cihazın farklarını ısı pay ölçer nedir ve kalorimetre nedir rehberlerimizde anlattık. Bir akademik karşılaştırmaya göre dengelenmiş yatay dağıtımda basınç kayıpları dikey dağıtıma göre daha düşüktür.
Hangisinin binanıza uygun olduğu genellikle kolonların durumuna, şaft olanaklarına ve daire sayısına göre keşifte belirlenir.
Yoğuşma sıcaklığı için kaynak: Viessmann ve Belimo teknik bilgilendirmeleri. Kazan dairesinde yapılabilecekler için kazan dairesinde tasarruf rehberimize bakın.
Kolonlar, şaftlar, kazan dairesi, mevcut sayaçlar ve dairelerdeki petekler yerinde incelenir; ısınma şikâyetleri ve tüketim verileri değerlendirilir.
Yeni kolonların güzergâhı (genellikle merdiven boşluğu ya da şaft), daire giriş setleri, boru çapları ve dengeleme ihtiyacı belirlenir; kalem kalem teklif hazırlanır. Onay gerektiren işlerde uygulama projesi yetkili bir makine mühendisince hazırlanır; süreç bu mühendis ya da tesisat firmasıyla birlikte yürütülür.
Proje, teklif ve uygulama takvimi kat malikleri kurulunda görüşülür ve karara bağlanır.
İş daire daire planlanır; bağlantı ve devreye alma adımlarındaki kısa kesintiler önceden duyurulur.
Her daire girişine tipik olarak küresel vanalar, pislik tutucu, kalorimetre ve bir balans ya da fark basınç kontrol vanası takılır. Bakanlık kılavuzuna göre sözleşmede aksi belirtilmedikçe ısı sayacı dönüş hattına monte edilir; MID ve CE belgeli sayaç tercih edilmelidir.
Kolon ve daire vanaları ayarlanır, pompa yeni sisteme göre ayarlanır. Kalorimetrenin sıcaklık sensörleri tesisata takılarak mühür altına alınır.
Kalorimetreler M-Bus ya da kablosuz M-Bus ile bağlanır; sayaçlar dairelere girmeden okunur (uzaktan sayaç okuma). Sayaçların çevresi uzaktan okumayı engelleyecek şekilde metalle kapatılmamalıdır.
Okumalar yönetmeliğe uygun olarak paylaştırılır: %30 ortak pay, %70 ölçülen tüketim. Sayaçların beş yılda bir periyodik muayenesi takvime alınır.
Ukrayna’da 2024’te yayımlanan bir çalışmada tek borulu dikey sistem, daire daire yatay sisteme dönüştürüldü. İş ısınma sezonu içinde, sakinler taşınmadan ve mevcut ısıtma durdurulmadan yapıldı. Çalışma, işin istenen sayıda dairede seçmeli olarak yapılabildiğini de belirtir.
Aynı çalışma, Ukrayna koşullarında mevcut ısı kaynağını koruyarak bina içi sistemi yenilemenin her daireye ayrı gaz kazanı koymaktan çok daha ucuz olduğunu belirtir. Türkiye için bu karşılaştırmayı yapan tarafsız bir kaynak bulamadık. Kombiye geçişi düşünen binalar için: merkezi sistemden kombiye geçiş.
Kat istasyonu (daire istasyonu ya da daire ısı istasyonu), her dairenin girişine konan bir ünitedir. Merkezi kazandan gelen sıcak suyla dairenin peteklerini besler ve kullanım sıcak suyunu daire içinde, ani ısıtma prensibiyle hazırlar. Danfoss’un tanımına göre bu düzende bütün sıcak su ve ısıtma boruları daire içindedir; kolonlarda yalnızca ısıtma gidiş-dönüş çifti ve soğuk su çıkar.
İstasyonda bir ısı sayacı bulunduğu için dairenin hem ısıtma hem sıcak su enerjisi tek noktada ölçülür ve faturalandırılır. Merkezi boyler ve bina boyunca dolaşan sıcak su sirkülasyon hattı ortadan kalkar. Danfoss’a göre klasik kolon sistemlerinde sıcak su dağıtım kayıpları, sıcak suyu hazırlamak için harcanan net ısıdan bile büyük olabilir; istasyonlu sistemde bu kayıplar düşüktür.
Yatırım tarafında kaynaklar iki yönlüdür: Danfoss her daireye istasyon koymanın toplam yatırımı genellikle artırdığını belirtirken, Harran Üniversitesi’nde yapılan bir yüksek lisans tezi istasyonlu sistemin boylerli sisteme göre ilk yatırımda ve işletmede tasarruf sağladığını, tasarrufun ise daire sayısına bağlı olduğunu bulmuştur. Seçim binanın yapısına ve sıcak su kullanımına göre yapılmalıdır.
| Kollektör + kalorimetre | Kat istasyonu | |
|---|---|---|
| Isıtma ölçümü | Daire girişinde, kWh | İstasyonda, kWh |
| Kullanım sıcak suyu | Merkezi boyler varsa oradan | Daire içinde, anlık |
| Sıcak su sirkülasyon hattı | Varsa devam eder | Kalkar |
| Kolonlarda | Isıtma gidiş-dönüş, varsa merkezi sıcak su ve soğuk su | Isıtma gidiş-dönüş ve soğuk su |
Kaynak: Danfoss, apartmanlarda dağıtım sistemleri (2008); Harran Üniversitesi yüksek lisans tezi (2019).
İstasyonlu binalarda ölçüm ve otomasyon uygunluğu da ücretsiz keşif kapsamındadır.
Dengesiz bir tesisatta pompaya ve kazana yakın petekler gereğinden fazla sıcak su alırken uzaktaki petekler yeterli suya ulaşamaz (Wilo, Oventrop). Herkese yeterli ısıyı vermek için binanın bir bölümü fazla ısıtılır; Wilo, pompa kapasitesini ya da gidiş suyu sıcaklığını artırmayı geçici bir çözüm olarak niteler.
Hidrolik dengeleme, her kolona, daireye ve peteğe ihtiyacı kadar su gitmesini sağlar. Başlıca araçlar şunlardır:
| Kaynak | Bulgu | Türü |
|---|---|---|
| Cholewa vd., 2017 (9 çok katlı bina) | Termostatik vana ve dengelemeyle %7,1–23,3; üst değerler dengelemenin de yapıldığı binalarda | Saha ölçümü |
| ITG Dresden 2019, Ostfalia 2014 (DUH bilgi notu) | Yılda 2,5–16 kWh/m²; ortalama 10 kWh/m² | Araştırma derlemesi |
| OPTIMUS projesi (31 bina) | Etki çok daireli binalarda daha büyük; en eski bina grubunda tasarruf ölçülemedi ama konfor arttı | Araştırma projesi |
| Wilo | %20’ye varan | Üretici beyanı |
| Danfoss | Termostatik vana ve dinamik balans vanalarıyla %30’a varan | Üretici beyanı |
Tasarruf binanın durumuna göre çok değişir; en güvenilir yol, dengeleme öncesi ve sonrası tüketimi sayaçla ölçmektir.
Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği, dairelerde sıcaklık kontrol ekipmanı (termostatik vana gibi) kullanılan merkezi sistemlerde pompaların değişken devirli seçilmesini ister (yeni binalarda md. 13/6, mevcut binalarda md. 14/7). Modern yüksek verimli pompalar devirlerini tesisatın ihtiyaç duyduğu debiye göre ayarlar (Wilo). Bu pompalar elektrik tüketimini belirgin biçimde azaltır; üreticiler eski tip pompalara göre %80’e varan elektrik tasarrufu belirtir. Ancak pompa değişimi tek başına dengesizliği çözmez.
Boru metali yıllar içinde aşınır; pas parçacıkları tesisatta dolaşarak peteklerin altında ve pislik tutucularda tortu oluşturur (Baxi). Tortu ısı geçişini ve debiyi azaltır, dengelemeyi bozar; peteğin altının soğuk kalması tipik belirtisidir. Bakanlığın ısıtma tesisatı şartname taslağı da tesisat suyunun şartlandırılmasını ve sudaki oksijenle gazların giderilmesini önemser. Dönüşüm, eski tesisatın temizlenmesi ve tortuyu tutacak düzenin kurulması için de iyi bir fırsattır.
Dikeyden yataya dönüşümün bedeli binadan binaya çok değişir; güvenilir bir rakam ancak keşif ve projeden sonra verilebilir. Teklifi belirleyen başlıca kalemler şunlardır:
Tesisatın ortak bölümlerini değiştiren her iş, kat malikleri kurulunda görüşülerek karara bağlanır. Merkezi sistemin bireysel sisteme (kombiye) dönüştürülmesi için Kat Mülkiyeti Kanunu özel çoğunluklar arar; ayrıca Bakanlığın 2024/5 sayılı Genelgeye ilişkin sunumunda bu dönüşüme izin verilmeyeceği belirtiliyor. Ayrıntıları merkezi sistemden kombiye geçiş ve merkezi sistem yönetmeliği rehberlerimizde anlattık.
Merkezi sistem içinde kalan dikeyden yataya dönüşümün hangi çoğunlukla karara bağlanacağı ise binaya ve işin kapsamına göre değişir. Yönetim planınıza bakın ve gerekirse bir hukukçuya danışın.
İzin tarafını da unutmayın: Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği, mevcut binalarda kazan değişikliği ve ısıtma sistemleri arasındaki dönüşüm gibi tadilatlarda uygulama projesinin hazırlanıp yapı kullanım izni veren idarece onaylanmasını ister (md. 5/6). Dönüşüm projenizin bu kapsamda onay gerektirip gerektirmediğini projeyi hazırlayan mühendis aracılığıyla belediyeyle netleştirin.
Kararın projeyi, teklifi, uygulama takvimini ve giderlerin nasıl karşılanacağını açıkça içermesi, sonradan doğabilecek anlaşmazlıkları azaltır. Dönüşümden sonra paylaşımın nasıl yapılacağını ısı gider paylaşımı rehberimizde bulabilirsiniz.
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır. Binanıza özgü teknik çözüm keşif ve projeyle, karar süreci yönetim planınız ve gerekirse hukuki danışmanlıkla belirlenmelidir.
Kolonlarınızı, şaftlarınızı ve kazan dairenizi yerinde inceleyelim; dönüşüm ya da mevcut sistemi iyileştirme seçeneklerini yazılı olarak sunalım; kat istasyonu düşünülüyorsa ölçüm ve okuma altyapısını birlikte değerlendirelim. Keşif ücretsizdir ve hiçbir yükümlülük doğurmaz.