Yöneticiler, denetçiler ve kat malikleri kurulu için: merkezi ısıtmalı bir binanın toplam doğalgaz faturası kazan dairesinde ve tesisatta nasıl düşer, hangi önlemin kaynaklarda ne kadar etkisi bildirilmiş, hangi sırayla uygulanmalı?
Kısa cevap: Önce ölçün; sonra dış hava kompanzasyon eğrisini, brülör ayarını ve sıcak su sirkülasyonunu düzeltin. Ardından hidrolik dengeleme, gerekiyorsa da kazan yenilemesi gelir.
Merkezi ısıtmalı bir binada dairelerin yaptığı tasarruf, faturanın tüketime göre paylaşılan bölümünü küçültür. Ama binanın toplam doğalgaz tüketimini asıl belirleyen kazanın verimi, kazanın gönderdiği suyun sıcaklığı, tesisatın dengesi ve borulardaki kayıplardır. Bu kalemlerdeki iyileştirme bütün dairelerin faturasına yansır; %30’luk ortak payı da küçültür.
Bu rehberde yöneticilerin ve kat malikleri kurulunun gündemine gelebilecek önlemleri, kaynaklarda bildirilen etkileriyle birlikte topladık. Dairelerin kendi yapabileceklerini merkezi sistemde tasarruf rehberimizde anlattık.
Bir önlemin işe yarayıp yaramadığını anlamak için binanın ana doğalgaz sayacının ve dairelerdeki kalorimetre ya da ısı pay ölçerlerin düzenli okunması gerekir. Sadece faturaları karşılaştırmak yanıltır: hava koşulları, gaz birim fiyatı ve kademeli tarife her dönem değişir.
Doğru karşılaştırma için tüketim hava koşullarına göre düzeltilir. Bunun yaygın yolu derece-gün yöntemidir: her gün için dış hava ortalamasının belirli bir taban sıcaklığın ne kadar altında kaldığı toplanır; tüketim bu toplama bölünerek dönemler kıyaslanır. Böylece soğuk bir ocak ile ılık bir kasım aynı ölçekte karşılaştırılabilir.
Değişiklikleri tek tek yapın ve her birinin etkisini ayrı ölçün. Kazan ayarını, pompa kademesini ve boyler sıcaklığını aynı hafta değiştiren bir bina, hangisinin işe yaradığını hiçbir zaman bilemez. Daire sayaçlarının günlük okunduğu binalarda bir ayarın etkisi birkaç gün içinde görülür; sistemin nasıl çalıştığını uzaktan sayaç okuma sayfamızda anlattık.
Tablodaki rakamlar farklı ülkelerde, farklı binalarda ve farklı yöntemlerle elde edildi. Birbirine eklenmez; sizin binanızda aynen çıkacağı anlamına da gelmez. Bir önlemin getirisini binanızın mevcut durumu belirler: ayarı zaten iyi olan bir kazanda brülör ayarının katkısı küçüktür.
| Önlem | Kaynakta bildirilen etki | Kaynak | Yatırım | Not |
|---|---|---|---|---|
| Dış hava kompanzasyon eğrisinin ayarı | Ortalama %11,3 azalma (12 bina, 19 eğri değişikliği, ölçüm) | Roth ve Kromer, 2024 | Düşük | Aşırı ısınan binada en hızlı kazanç |
| Kazan kontrol sisteminin yenilenmesi | %10–34 (3 bina); hava koşullarına göre düzeltilmiş ortalama yaklaşık %20 | ABD Enerji Bakanlığı, 2014 | Orta | Dış hava ve iç sıcaklık sensörleriyle |
| Yoğuşmalı kazana geçiş | Eski kazanların yerine %30’a varan; kurulu yoğuşmalı kazanın ayarı ve optimizasyonuyla ek %8–10 | ABD Enerji Bakanlığı, 2012 | Yüksek | Dönüş suyu yaklaşık 55 °C’nin altında olmalı |
| Brülör ayarı ve baca gazı analizi | Fazla havada her %15 azalma yaklaşık %1 verim; bakımsız kazanda ayarla yaklaşık %1,6 | ABD Enerji Bakanlığı; Illinois Üniv. | Düşük | Her sezon öncesi ölçümle |
| Kazan kapasitesinin ihtiyaca uygunluğu | Tipik aşırı boyutta %6–9 verim kaybı (tek bir İngiliz konutu, simülasyon) | Bennett ve Elwell, 2020 | Değişimde | Kısa çevrim kazancı düşürür |
| Hidrolik dengeleme | Yılda 2,5–16 kWh/m² (ortalama 10 kWh/m²) | DUH (ITG Dresden, Ostfalia) | Orta | Konfor dengesizliğini de giderir |
| Termostatik vana + dengeleme | %7,1–23,3 (9 bina, saha ölçümü) | Cholewa ve diğ., 2017 | Orta | Üst değerler dengelemeli binalarda |
| Yüksek verimli sirkülasyon pompası | Pompa elektriğinde büyük azalma (üretici beyanı) | Grundfos; Wilo | Orta | Tasarruf elektriktedir, gazda değil |
| Boru ve vana yalıtımı | Yalıtımla boru ısı kaybında yaklaşık %86 azalma (yüksek sıcaklık örneği) | Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı eğitim sunumu | Düşük | Yalıtımsız vana ve flanşlar unutulmamalı |
| Sıcak su sirkülasyonunun düzenlenmesi | Sirkülasyon kaybı sıcak su enerjisinin %25–50’si ve üzeri olabilir | TU Dresden | Düşük–orta | Boyler 60 °C’nin altına indirilmemeli |
| Gece düşümü | Gidiş suyunda ~2,8 °C düşümün etkisi ihmal edilebilir bulundu (çok katlı bina) | ABD Enerji Bakanlığı, 2014 | Düşük | Kısa ve ölçerek uygulanmalı |
Yatırım sütunu nitel bir sıralamadır: düşük (ayar ve küçük malzeme), orta (vana, pompa, kontrol), yüksek (kazan değişimi). Kesin maliyet binanın büyüklüğüne ve tesisatına göre değişir.
Dış hava kompanzasyonu, kazanın gönderdiği suyun sıcaklığını dış hava sıcaklığına göre ayarlayan kontroldür. Dışarısı ılıkken su daha düşük sıcaklıkta, dışarısı soğudukça daha yüksek sıcaklıkta gönderilir. Bu ilişkiyi belirleyen ayara ısıtma eğrisi denir.
Eğri gereğinden yüksek ayarlanmışsa bina aşırı ısınır, sakinler pencere açarak ısıyı dışarı atar. ABD’de 12 çok katlı binada yapılan 19 eğri değişikliğinin ölçüldüğü çalışmada (Roth ve Kromer, 2024) tüketim ortalama %11,3 azaldı. ABD Enerji Bakanlığı’nın üç binada yaptığı vaka çalışmasında yeni kazan kontrol sistemleriyle %10–34 tasarruf sağlandı; hava koşullarına göre düzeltilmiş ısıtma tüketimi ortalama yaklaşık %20 düştü.
Eğri, en uzaktaki ve en üstteki dairelerin de yeterli ısındığı en düşük su sıcaklığına göre ayarlanmalı ve değişikliğin etkisi daire sayaçlarıyla kontrol edilmelidir. Tesisat dengesizse eğri, en kötü ısınan daireye göre yüksek tutulmak zorunda kalır; bu yüzden kompanzasyon ile dengeleme birlikte düşünülmelidir. BEP Yönetmeliği’nin ısıtma sistemleri tasarım esasları arasında da ısı merkezinde iç ve/veya dış hava sıcaklığına bağlı kontrol ekipmanı kullanılması yer alır (md. 13/5).
Yoğuşmalı kazan, baca gazındaki su buharını yoğuşturarak açığa çıkan ısıyı da suya aktarır. Bunun için kazana dönen suyun, baca gazının çiy noktasının altında olması gerekir; doğalgazda bu sınır yaklaşık 55 °C’dir. Dönüş suyu bunun üzerindeyse kazan yoğuşmaz ve klasik bir kazan gibi çalışır.
ABD Enerji Bakanlığı Building America programındaki bir sunuma (Arena, 2012) göre eski kazanların yerine standart bir kazan takmak %20’nin üzerinde, yoğuşmalı kazan takmak %30’a varan tasarruf sağlayabilir; aynı sunumda 1980 öncesi kazanların yıllık verimi (AFUE) genellikle 0,65 ya da altında veriliyor. Sunum, kurulu yoğuşmalı kazanların ayar ve optimizasyonla, neredeyse hiç ek yatırım yapmadan %8–10 daha fazla tasarruf sağlayabileceğini de belirtiyor. Dış hava kompanzasyonu olmayan binalarda yoğuşmanın sezonun yalnızca %15–20’sinde gerçekleştiği görüldü; sunum kompanzasyonu yoğuşmalı kazan için “şart” olarak niteliyor.
Eski binaların çoğu 90/70 °C gibi yüksek sıcaklık rejimine göre tasarlanmıştır. Sezonun büyük bölümü kısmi yükte geçtiği için kompanzasyon ve hidrolik dengeleme ile dönüş suyu düşürülebilir; ancak bunun mümkün olup olmadığı tesisata özgüdür ve kazan seçilmeden önce bir makine mühendisince değerlendirilmelidir. Yalnızca kazanı değiştirip tesisatı olduğu gibi bırakmak beklenen tasarrufu vermeyebilir.
Brülörün yakıtı yakmak için kullandığı fazla hava, kazandan bacaya giden ısıyı artırır. ABD Enerji Bakanlığı’nın endüstriyel kazanlar için hazırladığı yanma verimi notuna göre fazla havadaki her %15’lik azalma ya da baca gazı sıcaklığındaki yaklaşık 22 °C’lik düşüş, kazan verimini yaklaşık %1 artırır; iyi tasarlanmış doğalgaz sistemlerinde %10 fazla hava düzeyine inilebilir.
University of Illinois’in teknik notu, yıllık bakımı yapılmayan kazanlarda ayarın sıklıkla yaklaşık %1,6 verim artışı sağladığını belirtiyor. Bu, büyük bir yatırım gerektirmeyen bir kazançtır. Her işletme döneminin başında baca gazı analizi ve bakım zaten yasal yükümlülüktür (aşağıya bakın); ölçüm sonuçlarını ayarla birlikte kayda geçirmek verimin yıllar içinde izlenmesini sağlar.
Avrupa Birliği’nin Ecodesign kuralları 2015’ten beri sirkülasyon pompalarına sıkı bir verim sınırı uyguluyor. Üretici kaynaklarına göre en verimli pompalar, eski tip pompaların harcadığı elektriğin küçük bir bölümünü harcar. Bu kazanç elektriktedir, doğalgazda değil.
Gazda kazanç ancak dolaylı yoldan gelir: devri ayarlanabilen pompa, aşırı debiyi ve yüksek dönüş suyu sıcaklığını önleyebilir. Wilo’ya göre pompanın değişken basınç modları ancak hidrolik olarak dengelenmiş bir tesisatta düzgün çalışır. Pompa kapasitesini artırmak, dengesizliğe çözüm değil, geçici bir yamadır. BEP Yönetmeliği, dairelerde sıcaklık kontrolü olan merkezi sistemlerde pompa gruplarının değişken devirli seçilmesini ister (md. 13/6 ve 14/7).
Tasarruf için önerilen bakım ve ölçümlerin bir bölümü aynı zamanda yasal yükümlülüktür. Binalarda Enerji Performansı (BEP) Yönetmeliği ile Isınmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, merkezi ısıtma sisteminin sahibine ve yöneticisine düzenli bakım ve ölçüm görevi yükler.
Bu ölçümlerin raporlarını saklamak, hem yasal yükümlülüğü belgelemek hem de kazanın verimini yıllar içinde izlemek için gereklidir. Mevzuatın tamamını merkezi sistem yönetmeliği rehberimizde anlattık.
Bazı eski kaynaklarda geçen “gaz yakıtlı kazanlar 20 yılda bir değiştirilir” hükmü 2010’da yürürlükten kaldırıldı.
Dengelenmemiş bir tesisatta pompaya ve kazana yakın petekler gereğinden fazla sıcak su alır, uzaktakiler az alır. Wilo ve Oventrop gibi üreticiler bu durumu açıkça tarif ediyor. Sonuçta herkesi ısıtabilmek için kazan sıcaklığı ya da pompa basıncı artırılır ve binanın bir bölümü sürekli aşırı ısınır.
Hidrolik dengeleme, kolon ve peteklere giden debiyi balans vanaları, ön ayarlı termostatik vanalar ya da fark basınç kontrol vanalarıyla ihtiyaca göre dağıtmaktır. Almanya’da yapılan ölçümlere dayanan Deutsche Umwelthilfe bilgi notu yılda 2,5–16 kWh/m² (ortalama 10 kWh/m²) tasarruf bildiriyor. 9 çok katlı konut binasında yapılan saha çalışmasında (Cholewa ve diğerleri, 2017) en yüksek tasarruf, termostatik vanaların dengelemeyle birlikte uygulandığı binalarda ölçüldü.
Dengelemenin kazancı her binada aynı değildir: Almanya’daki OPTIMUS projesinde en eski bina grubunda tasarruf ölçülemedi, ama sakinler konforun arttığını bildirdi. Aynı bilgi notu, zaten yenilenmesi gereken çok eski tesisatta dengelemenin tek başına değmeyebileceğini de belirtiyor. Böyle binalarda tesisatın yenilenmesi ve yatay dağıtıma geçiş birlikte değerlendirilir; ayrıntılar dikey tesisattan yatay tesisata geçiş rehberimizde.
Üst ya da uzak daireler üşürken kazana yakın daireler pencere açıyor; bazı peteklerden akış sesi geliyor; kazan sıcaklığı sürekli yükseltiliyor; şikâyetler hep aynı kolondan geliyor. Daire bazında belirtiler için petek ısınmıyor rehberimize bakın.
Kazan dairesindeki yalıtımsız borular, vanalar ve flanşlar, ısıyı dairelere ulaşmadan bodruma bırakır. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın eğitim sunumundaki örnekte 26,9 mm çaplı yalıtımsız bir boru metre başına yaklaşık 256 W kaybederken, 25 mm yalıtımla kayıp yaklaşık 36 W’a iniyor; yani yaklaşık %86 azalma. Aynı sunuma göre yalıtımsız flanşlı bir vana, yaklaşık 2,5 metre yalıtımsız boru kadar ısı kaybettirir.
Bu örnek, ısıtma suyundan çok daha sıcak bir akışkana aittir; 60–80 °C’lik ısıtma suyunda metre başına kayıp daha düşük olur, ama yalıtımla sağlanan oransal azalma yine büyüktür. ABD Enerji Bakanlığı da vana, flanş ve benzeri parçalar için sökülüp takılabilen yalıtım ceketleri öneriyor. Isınmayan bodrum ve şaftlardan geçen kolonların yalıtımı, üst katlara suyun daha sıcak ulaşmasına da yardım eder.
Merkezi sıcak su sistemlerinde tasarruf için boyler sıcaklığını düşürmek doğru yol değildir. İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu (HSE), lejyonella bakterisine karşı sıcak suyun en az 60 °C’de depolanmasını ve en az 50 °C’de dağıtılmasını istiyor. Almanya’da bir sağlık dairesinin teknik kurallara dayanan bilgi notu, boyler çıkışında 60 °C’nin, sirkülasyon hattında 55 °C’nin altına inilmemesini; düşük sıcaklığın günde en fazla 8 saat ve yalnızca hijyenik durumu iyi tesisatta uygulanmasını öneriyor.
Kombiler için sıkça verilen “sıcak suyu 40–45 °C’ye düşürün” önerisi bireysel ve anlık ısıtan sistemler içindir; merkezi boylerlere uygulanmamalıdır.
Asıl kayıp sirkülasyondadır. TU Dresden’in araştırmasına göre sıcak su sirkülasyonunun ısı ihtiyacı, sıcak suya harcanan enerjinin %25–50’si ve daha fazlası olabilir. Gidiş ve dönüş borularının birlikte yalıtılması bu kayıpta büyük azalma sağlar. Sirkülasyon pompasını gece 8 saat durdurmak günlük kaybın yaklaşık dörtte birini azaltabilir; ancak araştırma bunun yalnızca küçük binalara uygun olduğunu vurguluyor.
Gece ya da hafta sonu düşümünden en çok, kısa sürede ısınan ve soğuyan hafif sistemler yararlanır. Ağır yapılı çok katlı binalarda etkisi genellikle sınırlı kalır. ABD Enerji Bakanlığı’nın çok katlı bir binada yaptığı ölçümde, gidiş suyunda yaklaşık 2,8 °C’lik gece düşümünün etkisi ihmal edilebilir bulundu.
Kaloriferi geceleri tamamen kapatmak dairelerin 15 °C’nin altına inmesine yol açabilir. Isı gider paylaştırma yönetmeliği (md. 5/6) mahal sıcaklığının en az 15 °C olmasını öngörür; Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği de ısıtılan mahallerin 15 °C’nin altına düşmemesi için tedbir alınmasını ister (md. 14/9). Bakanlığın sitesindeki kılavuz da termostatik vanaların en az 15 °C ayarına sabitlenmesini ister. Ayrıca sabah binayı yeniden ısıtmak için kazan uzun süre tam güçte çalışabilir. Bu nedenle düşümü kısa ve kademeli uygulayın, etkisini sayaç verisiyle ölçün. Isınma sezonunun ne zaman başlayacağı ve kaloriferin hangi saatlerde yanacağı konusunu kalorifer ne zaman yanar? rehberimizde anlattık; 15 °C alt sınırı için 15 derece kuralı rehberimize bakın.
Bina gaz sayacı ve daire sayaçları için düzenli okuma, derece-gün düzeltmesi ve ayar değişikliklerinin kaydı. Bu olmadan hiçbir önlemin etkisi kanıtlanamaz.
Kompanzasyon eğrisi, brülör ayarı ve baca gazı ölçümü, pompa kademesi, sıcak su sirkülasyonu zamanlaması. Düşük maliyetli ve hızlı geri dönen adımlardır.
Hidrolik dengeleme, ön ayarlı termostatik vanalar ve kazan dairesiyle kolonlarda boru ve vana yalıtımı. Konfor dengesizliğini gidermenin de yolu budur.
Kontrol sistemi, kazan (yoğuşmalı, doğru kapasite, geniş modülasyon) ve pompa. Kazan değişimi dengeleme ve kompanzasyonla birlikte planlanmazsa beklenen tasarruf gelmeyebilir.
Mantolama, çatı ve pencere iyileştirmesi binanın ısı ihtiyacını kalıcı olarak düşürür; kazan kapasitesinin seçimini de etkiler. Mantolama faturayı ne kadar düşürür?
Her önlemden sonra hava koşullarına göre düzeltilmiş tüketimi önceki dönemle karşılaştırın ve kat malikleriyle paylaşın.
Isı yalıtımı derneği İZODER ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı yetkilileri, yalıtımsız binalarda ısınma giderlerinin %50’ye varan oranda düşebileceğini söylüyor; İGDAŞ %40’a varan tasarruftan söz ediyor. Bunlar üst sınırdır; gerçek tasarruf binanın mevcut durumuna, yalıtılan yüzeylere ve uygulamanın kalitesine bağlıdır.
Mantolamanın etkisini, geri ödemesini ve merkezi sistemde dairelerin payına nasıl yansıdığını mantolama rehberimizde anlattık.
Ayar ve bakım gibi işletme işleri genellikle yöneticinin görevleri arasındadır. Kazan değişimi, tesisat dönüşümü ya da mantolama gibi yatırımlar ise kat malikleri kurulunun kararını gerektirir.
Hangi iş için hangi çoğunluğun gerektiğini ve ilgili mevzuatı merkezi sistem yönetmeliği rehberimizde anlattık. Binanıza özgü durumda yönetim planınızı esas alın, gerekirse bir hukukçuya danışın.
Kalorimetre ve ısı pay ölçer okuma, yönetmeliğe uygun paylaşım ve daire bazında rapor. Okuma hizmeti
M-Bus ve GSM ile günlük veri; ayar değişikliklerinin etkisi ve dengesiz kolonlar hızla görünür. Uzaktan okuma
Mühendisimiz binanızın tesisatını ve sayaç altyapısını inceler, yazılı değerlendirme sunar. Keşif isteyin
Dikey tesisattan yatay tesisata geçiş, kalorimetreli sisteme dönüşüm ve tadilat-revizyon. Ayrıntılar
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır. Rakamlar kaynaklardaki binalara ve koşullara aittir, birbirine eklenmez. Kazan ve brülör üzerindeki işlemler yetkili kazan servisince, tesisat müdahaleleri tesisat firmasınca yapılmalı; proje gerektiren işlerde makine mühendisine danışılmalıdır.
Ücretsiz keşifte binanızın sayaç altyapısını ve tesisatını inceliyoruz. Bakanlık yetkili 89 numaralı ölçüm şirketi olarak okuma, paylaşım ve uzaktan okumayı, gerektiğinde de tesisat dönüşümü ile tadilat-revizyonu tek elden yürütüyoruz. Kazan ve brülör bakımı ile ayarı için binanızın yetkili kazan servisiyle çalışın.