Kalorimetre neyi ölçer, mekanik ile ultrasonik arasındaki fark ne, sayaç nereye takılır, bozulduğu nasıl anlaşılır ve kaç yılda bir muayene edilir? Her gün kalorimetre okuyan ve değiştiren Bakanlık yetkili ölçüm şirketi olarak anlattık.
Kalorimetre ya da resmî adıyla ısı sayacı, yönetmelikteki tanımıyla “üzerine yerleştirildiği ısıtma hattından geçen ısı enerjisi miktarını debi ve sıcaklık farkına göre ölçen cihaz”dır. Yatay (kollektörlü) tesisatlı merkezi ısıtmalı binalarda her dairenin girişine takılır ve o dairenin tükettiği ısıyı kWh, MWh ya da GJ cinsinden kaydeder. Peteklerin farklı kolonlardan beslendiği binalarda bunun yerine ısı pay ölçer kullanılır.
Isı gider paylaşımında binanın ısıtma giderinin %70’i bu ölçüme göre, %30’u ortak pay olarak dairelerin kapalı alanına göre dağıtılır. Kalorimetre bu yüzden faturanızın büyük bölümünü belirleyen cihazdır. Hesabın tamamını ısı gider paylaşımı rehberimizde örnekle anlattık.
Bu sayfadaki kalorimetre, kimya laboratuvarlarında tepkime ısısını ölçmek için kullanılan kalorimetre kabıyla karıştırılmamalıdır; burada söz konusu olan, ısıtma tesisatına takılan enerji sayacıdır.
Sıcak su daireye gidiş hattından girer, peteklerde ısısını bırakır ve soğuyarak dönüş hattından çıkar. Kalorimetre, daireden geçen suyun miktarını ve bu sırada ne kadar soğuduğunu sürekli ölçer. Ulusal meslek standardındaki tanımla bir ısı sayacı bir debi sensörü, iki sıcaklık sensörü ve bir hesaplayıcıdan oluşur.
Bir fikir vermesi için: gidiş 60 °C, dönüş 40 °C iken peteklerden geçen her 1 m³ su yaklaşık 23 kWh ısı bırakır. Aynı miktarda su yalnızca 10 °C soğuyorsa bırakılan ısı bunun yarısıdır. Bu yüzden kalorimetre su miktarını değil, kullanılan ısıyı ölçer.
Şema temsilidir. Bakanlık sitesindeki kılavuza göre sayaç, aksi belirtilmedikçe dönüş hattına takılır.
İki tür arasındaki fark, suyun miktarını ölçme yöntemidir. Sıcaklık sensörleri ve hesaplayıcı benzer çalışır.
Debiyi su akışıyla dönen bir çark ya da pervaneyle ölçer.
Ses dalgalarını suyun akış yönünde ve tersine gönderir; iki yön arasındaki süre farkından debiyi bulur.
“Daha doğru” ya da “daha uzun ömürlü” ifadeleri üretici beyanıdır. İki türde de doğruluğu belgeleyen asıl ölçüt, sayacın onaylı doğruluk sınıfı ve tesisata uygun çapta seçilmesidir.
Isı sayaçları, Avrupa Birliği Ölçü Aletleri Direktifi’nde (MID, 2014/32/AB) “MI-004 ısı enerjisi sayaçları” olarak tanımlanır ve 1, 2 ya da 3 numaralı doğruluk sınıfına göre onaylanır. İzin verilen hata sabit değildir: sayaç anma debisinin çok altında çalıştığında ve gidiş–dönüş farkı küçüldüğünde büyür. Örneğin Calmet U20, üretici broşürüne göre MID sınıf 2 onaylıdır.
Bakanlık sitesindeki kılavuz, tercih edilecek sayaçlarda MID ve CE belgelerinin aranmasını önerir. Isı pay ölçerler ise bu direktifin kapsamında değildir; enerji birimi göstermez, yalnızca paylaştırma oranı verir.
Hata formülü nedeniyle sayacın çapı dairenin gerçek debisine göre seçilmelidir. Gereğinden büyük seçilen sayaç kışın büyük bölümünde anma debisinin çok altında çalışır ve izin verilen hata payı büyür.
| Anma debisi (qp) | Bağlantı | Boy | Çap |
|---|---|---|---|
| 0,6 m³/h | G¾B (R½) | 110 mm | DN15 |
| 1,5 m³/h | G¾B (R½) | 110 mm | DN15 |
| 1,5 m³/h | G1B (R¾) | 130 mm | DN20 |
| 2,5 m³/h | G1B (R¾) | 130 mm | DN20 |
Örnek: Kamstrup MULTICAL 303 veri sayfası. Diğer markalarda değerler benzerdir ama aynı değildir; Calmet U20 DN15–DN40 seçeneklerine sahiptir.
Kalorimetre, dairenin tüm ısısını tek noktadan ölçebilmek için daireye giren tek gidiş ve tek dönüş hattının üzerine takılır. Bu düzen kollektörlü ya da “yatay” tesisat olarak bilinir; sayaç genellikle daire girişindeki ya da kat holündeki sayaç setinde, vanalar ve pislik tutucuyla birlikte yer alır.
Kolonlu (dikey) tesisatta bir dairenin petekleri farklı kolonlardan beslenir; daireye giren tek bir gidiş–dönüş çifti yoktur. Bu yüzden daireyi tek sayaçla ölçmek mümkün değildir ve her peteğe ısı pay ölçer takılır. Kalorimetreye geçmek için tesisatın yataya dönüştürülmesi gerekir: dikey tesisattan yatay tesisata geçiş.
Sayacın önündeki tuşa her basışta ekran sıradaki değeri gösterir. Paylaşımda kullanılan değer, birimi kWh, MWh ya da GJ olan toplam ısı enerjisidir. 1 MWh 1.000 kWh’ye, 1 GJ yaklaşık 277,8 kWh’ye eşittir. İki okuma arasındaki fark, o dönemin tüketimidir.
kWhToplam ısı enerjisi (MWh ya da GJ de olabilir); paylaşımda esas alınan değerm³Sayaçtan geçen toplam su hacmi; enerji değildirt1 · t2Gidiş ve dönüş suyu sıcaklığı⚠ · PilHata ya da pil uyarısı: servis kaydı açınAdım adım okuma için kalorimetre nasıl okunur rehberimize, Calmet sayaçların ekran simgeleri için Calmet kalorimetre okuma bölümüne bakın.
Tuşa bastığınız halde ekran hiç açılmıyorsa pil bitmiş ya da elektronik bir arıza olabilir.
Ekranda ünlem (⚠) ya da pil simgesi görünüyorsa sayaç bir sorunu kendisi bildiriyordur.
Petekleriniz ısındığı halde enerji değeri haftalarca aynı kalıyorsa sayaç ölçmüyor olabilir. Petekler kapalıysa bu normaldir.
Sensör yerinden çıkmış ya da mührü kopmuşsa ölçülen sıcaklıklar ve tüketim güvenilir değildir.
Bu belirtilerden birini görürseniz ekranın fotoğrafını çekip bina yönetimine ve okumayı yapan şirkete bildirin. Yönetmeliğe göre tüketimi ölçülemeyen dönemde o dairenin önceki dönem tüketimi ya da benzer dairelerin tüketimi esas alınır; arızanın erken bildirilmesi bu tahmini dönemi kısaltır. Uzaktan okunan sayaçlarda bu tür sorunları günlük verilerle erkenden görüyoruz: uzaktan sayaç okuma. Calmet sayaçlar için arıza kaydı: Calmet yetkili servis.
Isı sayaçları pille çalışır. Bakanlık sitesindeki kılavuz, sayaçların 10 yıllık pil ömrüne sahip olmasını ister. Üretici verilerinde de benzer süreler yer alır: Calmet U20 değiştirilebilir pil yapısıyla 10 yıl, Kamstrup MULTICAL 303 ise pil sıcaklığı 30 °C’nin altındayken tek pille 8 yıla, çift pille 16 yıla kadar çalışır.
Pil değişiminde sayacın mühürlü parçalarına müdahale gerekebildiği ve endeksin kayda alınması gerektiği için değişimi yetkili servisin ya da ölçüm şirketinin yapması önerilir.
Cihazın toplam ömrü için üretici ve satıcılar ultrasonik sayaçlarda 12–15 yıl gibi süreler belirtir; bunlar üretici beyanıdır. Uygulamada sayacın ne zaman değişeceğini çoğu zaman muayene sonucu ve arıza durumu belirler: sayaç ne zaman değiştirilmeli?
Isı Sayaçları Muayene Yönetmeliği’ne göre “Sayaçların periyodik muayene süresi beş yıldır.” Sayacın damgalandığı yıl birinci yıl sayılır ve başvuru, süresinin dolduğu yılı izleyen yılın Ocak–Şubat aylarında yapılır. Muayeneyi kullanıcı, yetkili servislerde yaptırır.
İnternette farklı muayene süreleri ya da uzaktan okuma tarihleri görebilirsiniz; bunlar çoğunlukla başka ülkelerin mevzuatına ya da eskimiş bilgilere dayanır. Türkiye’de süre beş yıldır.
1 Ocak 2024’ten beri, ısı paylaşımının ticari amaç dışında ve yalnızca kat malikleri arasında yapıldığı binalarda muayene muafiyeti alınabilir. Bunun için kat malikleri kurulu kararıyla il müdürlüğüne dilekçe verilir; muafiyet, il müdürlüğünün vereceği yazıyla geçerli olur. Ücretler, takvim ve muafiyet için: kalorimetre muayenesi.
Kalorimetrenin fiyatı tek bir rakam değildir; binanız için doğru sayacı belirleyen özellikler fiyatı da belirler:
Calmet ve Polimeter kalorimetrelerin güncel fiyatlarını satış sitemiz sayacal.com’da görebilirsiniz. Toplu değişim ve montajlı teklif için binanızın tesisatına bakmamız gerekir.
5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanunu (md. 7/1-c), merkezi ısıtmalı binalarda ısınma maliyetlerinin ısı kullanım miktarına göre paylaşılmasını sağlayan sistemlerin kullanılmasını ister; mevcut binalarda bu yükümlülük 2 Mayıs 2012’den beri uygulanır. Kanun cihaz adı vermez: kollektörlü tesisatta ölçüm kalorimetreyle, kolonlu tesisatta ısı pay ölçerle yapılır. Ayrıntılar: merkezi sistem yönetmeliği.
Üretici değerleri örnek olarak verilmiştir; sayacınızın kendi teknik dokümanı esastır.
Kalorimetre satışı, montajı, değişimi, muayene organizasyonu ve M-Bus ile uzaktan okuma: Bakanlık yetkili 89 numaralı ölçüm şirketi ve Marmara’nın tek yetkili Calmet servisi olarak tek elden.